Unieke eetbeleving tussen land art | Van strand tot woestijn

Jim Denevan maakt immense repetitieve tekeningen in het zand. Maar hij laat ook mensen samen eten in een monumentaal decor. Een gesprek.

Soms gaat hij ontiegelijk vroeg in de ochtend het strand op. Hij weet wanneer de getijden komen en gaan, wanneer de zon opkomt, waar de vloedlijn eindigt, hoe krachtig de golven zullen zijn. Als surfer houdt hij ervan om alleen te zijn, alleen met het zand, met de wind, de zuigende zee. Hij wordt gestuwd door de gretigheid om een tijdelijk menselijk spoor te maken. Trekt cirkels, lijnen, spiralen, driehoeken, ruiten. Ploegt met een stok bijna eindeloze lijnen. Soms zijn z’n tekeningen zo groot als steden. Dan gaat hij met een groep mensen aan de slag, tot de vervolmaking van dat gigantische geheel alleen te zien is vanuit de ruimte.

Maar tijdelijk is alles. Wat Jim Denevan (62) maakt, is vergankelijk. Niets tastbaars is er voor zijn komst geweest, niets tastbaars blijft over nadat het weer vloed wordt. Zo wil hij het. Al sinds het midden van de jaren 90 maakt Denevan zijn geometrische efemere tekeningen in het zand. ‘Ik ben geïntrigeerd door onze aarde, een zeer groots, maar ook zeer kwetsbaar wezen waar alles constant in beweging is. Alsof we dansen in een ruimte van voortdurende verandering. Met gevolgen voor ons persoonlijke en gemeenschappelijke bestaan als mens. Daarover gaat mijn werk’, vertelt Denevan ons, vanuit zijn auto.

Advertentie

Denevan is tegenwoordig voortdurend onderweg. Vorig weekend had hij een evenement tussen San Francisco en Santa Cruz. Nu zit hij in z’n wagen op de ferry, ergens tussen de San Juan-eilanden. In de afgelopen 25 jaar heeft hij honderden unieke kunstwerken gemaakt op stranden en in woestijnen. Eerst in zijn eigen Californië, daarna over de hele wereld. Zijn grootste werk maakte hij op het ijs, in Siberië.

‘Angle of Repose’, in de woestijn van Saoedi-Arabië, bestond uit surreële spitse hopen zand in cirkelpatronen.
©Lance Gerber

Klussende surfer

Het was eigenlijk nooit de bedoeling om kunstenaar te worden, zegt hij. Op zijn negende begon hij te surfen en om als tiener zijn reizen naar de surfhotspots te kunnen betalen, kluste hij bij als afwasser in restaurants.

Advertentie
Advertentie

Maar alles veranderde toen hij op zijn 24ste gescout werd als model en in Milaan belandde. In de modellenwereld hield hij het niet lang uit, maar zijn kennismaking met de betere restaurants in Europa maakte wel indruk. Terug in Californië ging hij aan de slag bij Gabriella Cafe, een restaurant in Santa Cruz. Hij klom er geleidelijk op tot ‘head chef’ en zette het restaurant op de kaart als farm-to-table-pionier, lang voor dat een trend werd.

‘Mensen hadden geen idee dat deze categorie van kunst bestond. Ze kwamen mijn werk tegen en konden er los van het culturele over nadenken. Ik vond dat geweldig.’
Jim Denevan

‘Ik leefde een simpel leven’, vertelt hij over die episode. Maar in dat ongecompliceerde bestaan sloop midden de jaren 90 veel pijn en verdriet: zijn alleenstaande moeder kreeg alzheimer (zijn vader stierf al toen hij vijf was) en bij drie van zijn broers werd schizofrenie vastgesteld.

Met een bezwaard gemoed ging hij in die periode, we schrijven 1994, naar het strand en begon er bijna compulsief met een stok in het zand te tekenen. Aanvankelijk maakte hij grote figuratieve tekeningen. Zijn eerste tekening was een vis. Daarna steeds vaker geometrische vormen op een monumentale schaal. Het leken boeddhistische mandala’s, getekend vanuit zijn ziel. Het intense proces van tekenen met een stok en stappen werkte diep kalmerend en meditatief: ‘Ik was geïntrigeerd door het idee om mezelf fysiek uit te putten en te tekenen tot het strand vol was, of tot het vloed werd.’

Jim Denevan maakte zijn eerste landarttekeningen met een stok die hij vond op het strand. Hij gooide die naderhand ritueel weer weg.
©Getty Images

Geen pottenkijkers gewenst

Hij bleef tekenen, het liefst alleen, zonder toeschouwers, in volledige mentale concentratie. Meten en rasters maken deed hij niet. Denevan: ‘Ik ging naar het strand met niets, vond een stok, maakte de compositie en gooide de stok daarna altijd weg. Ik had geen haast om ‘goed’ te worden in wat ik deed. Zelfs alleen al het lopen en het fysieke deel van het proces was net zo interessant als het visuele resultaat. Na een tijd merkte ik dat ik in staat was om extreem grote, bijna-nauwkeurige cirkels te maken waarvoor ik soms anderhalf uur moest lopen. Ik maakte geen voorbereidende tekening, nee. Ik kon de grootte van het ‘beest’ die bepaalde dag gewoon voelen. Ik wist wanneer het water zou verschijnen, hoe het weer van die dag zou zijn, de hoogte van de golven. Als een boer die groenten zaait of plant. Alleen oogstte ik geen enkel gewas, er bleef niets over.’

Denevan werkte jaren alleen in stilte, anoniem op het strand, terwijl hij de rest van de tijd als chef aan de slag bleef. Hij ging opzettelijk naar stranden waar geen mensen waren. ‘Er was niemand anders die bij eb aan het tekenen was op het zand. Ik hoefde niet te concurreren met andere kunstenaars. Mensen hadden geen idee dat deze categorie van kunst bestond, ze kwamen mijn werk tegen en ze konden er los van het culturele, of ‘officieel interessante’ over nadenken. Ik vond dat absoluut geweldig.’

‘Elk diner is net als mijn kunstwerken een onherhaalbare ervaring. Dat is het leven eigenlijk ook.’
Jim Denevan

Toch bleef zijn werk in het zand ver van onopgemerkt. De media begonnen aan te kloppen. En Denevan ging in 2005 zelf aankloppen bij een museum. Hij vertelt, niet zonder enige ironie: ‘Na tien jaar tekenen in het zand besloot ik dat ik een museumshow wilde. Ik ging naar de secretaresse van de hoofdconservator in het Yerba Buena Center for the Arts in San Francisco en zei: ‘Ik laat je één foto zien en je geeft me hier een tentoonstelling.’ Ik werd uitgelachen. Maar ik liet de foto achter, en niet lang daarna kreeg ik nieuws van de hoofdconservator: ze wilden mijn werk tentoonstellen. Maar ze vroegen me ook om in het vervolg foto’s te laten maken met iets anders dan een wegwerpcamera.’

Denevan liet vanaf dat moment grote professionele foto’s maken die later deel uitmaakten van zijn tentoonstellingen in musea. Hij kreeg erkenning en faam als landartkunstenaar. Vervolgens kocht het Nevada Museum for Art and Environment zijn hele archief aan, onder meer grote zwart-witfoto’s van zandtekeningen waarop hij soms schilderde en tekende. Zijn werk werd met foto’s en video’s tentoongesteld in verschillende musea in de VS. Hij werd uitgenodigd op grote kunstevenementen. Mensen kwamen ineens van ver om zijn tekeningen vanaf kliffen te bewonderen. Heerlijk anoniem in zijn eentje op het strand werken, kon niet meer.

Het Nevada Museum for Art and Environment kocht Denevans archief aan, onder meer grote zwart-witfoto’s van zandtekeningen, gemaakt vanuit een vliegtuig of met een drone.
©Peter Hinson

Met méér aan tafel

Terwijl Denevan nog anoniem op stranden cirkels en lijnen tekende uit meditatieve noodzaak, begon de kok Denevan langzaam genoeg te krijgen van het ‘restaurantconcept’, met een aan zijn fornuis gekluisterde chef en gasten die braaf aan hun eigen tafel zitten. Hij wilde meer plezier, meer ruimte, meer verbondenheid. Met een paar vrienden richtte hij in 1999 ‘Outstanding in the Field’ (OTIF) op. Het moest een rondreizende organisatie worden die her en der in de VS dinerevents opzette op uitgelezen plekken.

In het midden van de velden of op kliffen, steigers of lange oprijlanen, even monumentaal, even groots als zijn werken in het zand, installeerde Denevan zijn lange, gedekte tafels, stoelen en veldkeukens. ‘Het is een beetje compositorisch boeddhisme: waar staat de tafel in relatie tot de omgeving? Waar ligt het comfortniveau van mensen?’

Niets tastbaars is er vóór zijn komst geweest, niets tastbaars blijft er over nadat het weer vloed wordt.

‘Ik heb een aantal tafels zelfs ooit ín het getij gepresenteerd. De tafels zagen er in het begin uit alsof ze in de oceaan dreven. Het sloeg schijnbaar nergens op. Maar het was allemaal perfect getimed. Tegen de tijd dat de gasten hun drankje op hadden en terugkwamen van de receptie, stonden de tafels op grind, niet in het water of op modder. Ik ken de getijden heel goed. Een keer heb ik het zelfs zover laten komen dat mensen van mijn crew opzettelijk door een golf werden geraakt’, grinnikt hij. ‘Ik had eigenlijk een soort helling van zand gemaakt, zodat het water de helling op beukte en boven op hun tafel neerkwam. Dat zijn de leukste dingen die ik doe.’

En even spoorloos als zijn zandcirkels verdwijnen ook zijn foodevents de dag nadien. Denevan: ‘Elk diner is net als mijn kunstwerken een onherhaalbare ervaring. Dat is het leven eigenlijk ook.’

Het fysieke deel van het proces is voor Denevan net zo interessant als het visuele resultaat. hier in Tofino, Canada (2022).
©Brighton Denevan

Geraakt door de golf

Elk diner van Outstanding in the Field was niet alleen een virtuoos staaltje van logistiek vernuft en esthetiek, ook culinair werden er bakens verzet. ‘In de periode dat ik een gedreven surfer was en als kok werkte, had ik geen idee waar de producten in het restaurant vandaan kwamen. Toen ik chef werd bij Gabriella Cafe, begon ik menu’s te bedenken op basis van wat er dat seizoen voorhanden was op boerenmarkten. Ik vond het heerlijk om de verhalen van de boeren te horen. Bij OTIF ging ik een stap verder. Ik serveerde niet alleen hun producten, ik nodigde de boer en zijn familie mee uit aan tafel om te komen vertellen.’

‘Met eerlijk voedsel recht van het veld aan de slag gaan, dat was een beetje een excuus om mensen aan dezelfde tafel te krijgen die niet tot dezelfde ‘stam’ behoren, ook politiek niet. Ze krijgen per tafeldeel één gemeenschappelijke schotel en worden verondersteld het eten met elkaar te delen. Ze bedienen elkaar. Soms doen ze dat in het begin schroomvallig, maar dan vallen er grenzen weg. Mensen praten en maken plezier. Wat we doen, voelt aan als mensen verbinden. De tafel is zowel een aanjager van cultuur als een portret van de hedendaagse cultuur’, zegt hij.

Met eerlijk voedsel aan de slag gaan was voor Jim Denevan een excuus om mensen aan dezelfde tafel te krijgen die niet tot dezelfde ‘stam’ behoren.
©Simone Anne

Van Mount Fuji tot Ghana

Denevans agenda is tegenwoordig drukker dan ooit. Hij switcht voortdurend tussen kunst en tafel. ‘Nu ik kunstopdrachten krijg in verre oorden, wordt het wat moeilijker om de twee te combineren. De jongste drie weken zijn hectisch geweest, met ongelooflijk veel uitnodigingen, zowel voor mijn kunst als voor Outstanding in the Field. Er zijn ineens een pak grote wereldmerken die iets met me willen doen. Ik voel me wat overweldigd.’

Intussen heeft Denevan met Outstanding in the Field over de hele wereld diners georganiseerd, van Mount Fuji tot Ghana, Marokko en Zuid-Afrika. In 2011 kwam de karavaan voor het eerst naar Europa, ook naar Nederland en Denemarken. Als het evenement dicht bij de zee plaatsvindt, maakt Denevan er gewoonlijk ook een kunstwerk.

De vriendenclub van destijds is uitgegroeid tot een team van zo’n honderd mensen, met de beste leveranciers en topchefs. Wat trekt die chefs aan om te koken voor hem? ‘Ik denk dat het de bonhomie is die hen aantrekt, de warmte en jovialiteit’, zegt hij. ‘Ik moedig ze aan om technieken te gebruiken die uitdagender zijn in een buitenomgeving. Bij ons moeten ze zich soms afvragen: hoe moet ik dit in hemelsnaam klaarspelen op een open vuur? En dat is oké, want iedereen is gewoon op avontuur. They just get out of the hot kitchen and do something different.

De aarde als canvas

Landart wordt in het landschap gemaakt door de grond zelf te sculpteren of door er met natuurlijke materialen structuren in aan te brengen. Het is een kunststroming die ontstond in de jaren 60 en 70. De pioniers van de kunst werkten voor het eerst op een natuurlijke locatie. Hun werk deed denken aan de monumentaliteit van Stonehenge, de piramides in Egypte of de Nazcalijnen in Peru, en hun filosofie was verweven met die van de prille milieubeweging.

Naderhand gebruikten kunstenaars foto’s, films en kaarten om hun landart te documenteren en tentoon te stellen in musea en galeries. Die pioniers waren onder meer Robert Smithson, Walter de Maria, Christo en Jeanne-Claude, Richard Long en Andy Goldsworthy. Landart is een sterke artistieke beweging, voortgestuwd door het stijgende belang van ecologisch bewustzijn.

Het menu hangt af van plek tot plek. Denevan: ‘Ik geef de chefs gewoon de raad om te gaan praten met de leveranciers. Dat hebben we vanaf het begin gedaan: praten met de mensen die de ingrediënten leveren voordat je het menu schrijft. De creatieve verbinding ontstaat door mensen persoonlijk te ontmoeten.’

Komt hij zelf mee met de karavaan naar Europa, vragen we hem nog, terwijl hij van de ferry rijdt? En komt hij misschien ooit een keertje naar onze stranden, met zijn kunst of met zijn tafels? ‘Ik kom straks zeker naar Europa. Deze zomer en herfst zijn er 74 diners gepland, onder meer eind juli in Savigny-lès-Beaune, in de Bourgogne, en in Grosseto, in Toscane. En ja, ik heb al veel gehoord over jullie Belgische chefs. Het is mijn job om het talent te blijven volgen, ook bij jullie. We hebben een evenement gedaan in Denemarken en in Nederland, we zijn dus in de buurt geweest. We zouden zeker eens kunnen langskomen, ja! Deal.’

Jim Denevan met ‘Outstanding in the Field’

| Op 16 juli | Grosseto in Italië
| Op 22 juli | Savigny-lès-Beaune in Frankrijk
| Tickets en info | outstandinginthefield.com/2023tour

Advertentie