Advertentie

Hoe Oekraïne de perceptieoorlog van Rusland aan het winnen is

De Oekraïense president Volodymyr Zelensky. ©AFP

Door een bombardement van korte filmpjes met Oekraïense ‘heldendaden’ en aangevuurd door een briljant communicerende president is Oekraïne de perceptieoorlog van Rusland aan het winnen. De waarheid is daarbij van ondergeschikt belang.

Na bijna twee weken conflict tekent zich een dieper wordende kloof af tussen de likes op sociale media en de realiteit aan het front. Filmpjes van huilende Russische militairen die door Oekraïners worden opgevangen en ongewapende burgers die Russische konvooien insluiten, contrasteren met de beelden van brandende gebouwen en de dagelijkse update van de militaire kaart: Rusland rukt langzaam maar zeker op.

Zelensky bezit de heilige graal van de moderne marketing: authenticiteit.
Mark Deuze
Hoogleraar mediawetenschappen

Rusland was online al van bij het begin op achtervolgen aangewezen. Omdat de VS meermaals luid waarschuwden voor een inval, zwaaiend met doorgaans confidentiële veiligheidsinlichtingen, kreeg Rusland weinig marge om fake news - zoals nepbeelden van een zogezegde Oekraïnse aanval, of gefingeerde aanvallen op Russische Oekraïners - in de markt te zetten om een invasie te verantwoorden. Het was een nieuwe en bewuste strategie, bevestigde de Amerikaanse president Joe Biden. Het is ook de eerste les van de informatieoorlog: maak dat je domineert.

Deze week draaide Rusland draaide de media nog harder de duimschroeven aan. Er staan nu straffen tot 15 jaar op ‘het verspreiden van leugenachtige informatie’ die ‘gevolgen heeft voor de strijdkrachten’. Facebook werd geblokkeerd, toegang tot buitenlandse bronnen als BBC beperkt. Toch maakt het oplopend dodentol duidelijk dat de beloofde ‘snelle’ actie minder voorspoedig verloopt dan verwacht.

Stepan Lomov

Het ultieme symbool van de ongelijke strijd om de perceptie is de Oekraïense president Volodymyr Zelensky. Hij werkte voor zijn prille politieke carrière als comedian - een beroepsentertainer - en heeft meesterlijk zijn momentum gepakt. Terwijl de Russische president Vladimir Poetin de laatste onafhankelijke media opdoekt en eenzaam achter een meterslange tafel zijn generaals toespreekt, toont Zelensky de wereld via bijna dagelijkse smartphonefilmpjes zijn echte wallen, oprechte kameraadschap en ‘stalen ballen’, een bron van vele internetgrappen.

‘Een ontzettend knappe mediastrategie’, zegt Mark Deuze, hoogleraar mediawetenschappen aan de universiteit van Amsterdam. Zelensky bezit de heilige graal van de moderne marketing: authenticiteit. Het is niet nep en daarom ook zo krachtig.’

Almira Lomova

Elke oorlog heeft zijn medium, luidt het cliché: de eerste Golfoorlog werd door CNN live uitgezonden, de manifestanten op het Egyptische Tahrirplein bereikten de wereld via tweets en livestreams en de Oekraïneoorlog is er een op maat van TikTok, het Chinese platform dat met een ingenieus algoritme in een razend tempo snackable content uitspuwt: korte, vermakelijke filmpjes, technisch vlot te verspreiden via andere platformen, zoals Twitter.

Een vrouw vindt een achtergelaten tank in de sneeuw en rijdt ermee weg, een tractor sleept een gepantserd voertuig voort, een bonkige man, smeulend peukje in de mondhoek, plukt met zijn blote handen een mijn van de weg. Massaal gingen ze viraal, de dappere Oekraïners. En hun katten. Van vluchtelingen met Kitty in de reis-tas op een overvol perron tot reservisten met een poes op hun schouder: online was voor iedereen een stukje herkenbaarheid te vinden. Het verklaart voor een stuk de grote golven van empathie bij de bevolking, en de politiek onuitgegeven solidariteit: ze zijn net als wij.

Anna Kandinskaia

Het waarheidsgehalte van al die virale hits is discutabel. De ‘helden’ van Slangeneiland, de jonge Oekraïense soldaten die stoer ‘fuck off’ naar een Russisch oorlogsschip riepen, bleken niet gesneuveld voor het vaderland maar overgeleverd als krijgsgevangenen. De mooi gelakte tankbestuurster is niet Oekraïens, maar Russisch. Een clip van de ‘ghost of Kyiv’, de mythische piloot die bij de start van de invasie in 30 uur zes vijandelijke vliegtuigen zou hebben neergehaald, was een compilatie van een videogame. Geruchten over de nooit geverifieerde piloot circuleerden eerst op sociale media. Onder anderen voormalig Oekraïens president Petro Porosjenko en het profiel van de Oekraïense defensie namen de fictieve clip over. Media over de hele wereld schreven artikels over het fenomeen.

Veel nepinformatie wordt online even snel ontmaskerd, maar dat zwakt de kracht van propaganda niet af. ‘Veel mensen zijn vandaag zo digitaal geletterd dat we al beseffen dat wat we zien evengoed niet waar kan zijn’, zegt mediawetenschapper Deuze. ‘Het beeld is zo krachtig dat het er eigenlijk niet toe doet.’ Dat komt omdat we dol zijn op David tegen Goliath, zegt hij. ‘Dat is wat we willen zien. Beelden die in dat narratief passen, worden doelbewust ingezet. Niet alleen door de betrokken partijen, maar ook door de media en burgers. Het lijkt wel alsof iedereen met een smartphone opeens een diploma onlinemarketing heeft behaald.’

‘Het is een slechte move van de EU om Russische media te bannen’

Stepan Lomov (67), professor emeritus materiaalkunde en zijn vrouw Almira Lomova (69)

‘Wij beschouwen de oorlog tegen Oekraïne als een catastrofe voor Rusland en de Russen. Het is een misdaad tegen alles wat wij koesteren. We hebben nooit voor Vladimir Poetin gestemd, hij heeft een KGB-regime in Rusland geïnstalleerd - de stalinistische repressie heeft in onze familie slachtoffers gemaakt. Onder Poetin is ons land een schurkenstaat geworden.’

‘Een collega vroeg me: waarom geven de Russische soldaten zich niet gewoon over? Een ridicule opmerking. Iedereen die denkt dat de Russen zich gaan overgeven, snapt niets van dit conflict en hoe de Russen erin staan. Dat wijt ik ook aan de overdreven optimistische berichtgeving van westerse media. We moeten voorzichtig zijn om de positie van Oekraïne een succes te noemen.’

‘Ik zie dat op meerdere fronten. Het is bijvoorbeeld een slechte move van de EU om Russische media te bannen. Waarom geen Russia Today, en wel Al Jazeera? Kijk ook naar de beelden van de raketinslagen in Kharkov: er wordt klakkeloos gesteld dat de Russen residentiële gebouwen viseren, terwijl het om een administratief gebouw gaat. Er zijn mensen gestorven en nabije residentiële gebouwen geraakt. Dat is uiteraard verschrikkelijk. Maar ik ben een wetenschapper, ik vind feiten overtuigender dan aannames.’

‘Wij volgen het nieuws via de BBC en Belgische media. De Russische media die niet onder controle van de overheid staan, worden schaars. Mijn vrouw zoekt veel info op YouTube, ik op Live Journal. Maar ik sprak deze week nog met oud-klasgenoten in Rusland: meer dan de helft is ervan overtuigd dat Oekraïne van nazi’s wordt ontdaan, zoals Poetin beweert. De Russische propaganda speelt sterk in op wat de Russen de Grote Patriottische Oorlog noemen (WO II, red.). Je moet intellectueel sterk in je schoenen staan om daar niet emotioneel op te reageren.’

‘Je kan ervan uitgaan dat Poetin nog ruime steun geniet. Iedereen die bereid was om zich tegen Poetin uit te spreken, is het zwijgen opgelegd. De steun voor hem in de Doema (het Russische parlement, red.) is 100 procent, al is die steun er omwille van de carrière en geld.

‘Ik zie de toekomst van Rusland duister in. Zoals een zwart gat in de fysica: er komt niks uit en wat er in geraakt, raakt verloren. En vanbinnen zit nog wat energie. Al hoop ik dat ik ongelijk krijg.’

‘Ik post de waarheid over de oorlog, ook al riskeer ik twintig jaar cel’

Anna Kandinskaia (29), onderzoeker aan de KU Leuven

‘Het merendeel van de Russische bevolking is zich nog niet bewust van de impact van het conflict. Ouders weten vaak niet eens dat hun kinderen naar het front zijn gestuurd, doden worden verzwegen, leerkrachten geven gedwongen les over ‘het conflict’. Russen worden overspoeld met propaganda. Aleksej Navalny (oppositieleider, red.) zit in de gevangenis, de afgelopen jaren zijn er alleen maar wetten bijgekomen om mensen het zwijgen op te leggen. Ze zien keer op keer dat hun stem niet telt. Ze zijn apolitiek geworden, beetje bij beetje. Er zijn hier en daar nog onafhankelijke Russische media, al worden ze steeds zeldzamer. Ik merk dat vooral jonge Russen wel de weg naar media vinden die niet onder controle van de overheid staan.’

‘Ik post mijn mening via mijn persoonlijk profiel op sociale media.  Ik deel de waarheid over de oorlog - in Rusland mag je zelfs niet ‘oorlog’ zeggen. Er komt weinig reactie op. Dat begrijp ik. Het is gevaarlijk je uit te spreken. Je riskeert 20 jaar cel wegens landverraad als je iets onvriendelijks over het beleid zegt. Het kan mijn familie in Rusland ook in gevaar brengen. Ik doe het toch omdat het mijn minimale bijdrage is. Dat machteloze gevoel is vreselijk om te dragen. Ik weet dat ik er niks aan kan doen, toch voel ik me medeverantwoordelijk voor wat nu gebeurt. Omdat ik Russische ben. Ik kan de Oekraïners niet meer in de ogen kijken. Ik weet wat het betekent om een naaste te verliezen. En de verliezen zijn zo groot.’

‘Poetin heeft het lastig om de mislukkingen van zijn oorlog te verbergen. Het wordt steeds duidelijker dat die ‘snelle, succesvolle interventie’ niet lukt. Het Russische leger is groot, maar niet zo groot: mannen worden onder druk gezet om de wapens op te nemen. Ziekenhuizen in de grensregio weigeren nu al patiënten om oorlogsgewonden voorrang te geven. Ik zie geen snelle uitweg uit dit conflict. Ik zie alleen een lange en bloedige oorlog.’

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud