column

Jaron Lanier, VR-pionier en Wijze Octopus

Roland Legrand

Voor mij zweeft een octopus. Eentje met dreadlocks. Ik bevind me in een virtuele wereld maar zelfs hier is de verschijning wat vreemd. Tegelijk is het duidelijk wie schuilgaat achter die avatar: Jaron Lanier, een pionier in virtual reality (VR) die in 2010 de Time Top 100 van invloedrijkste mensen haalde.

De 58-jarige Lanier, ook in het echte leven voorzien van dreadlocks, is VR-expert, expert in oude en exotische muziekinstrumenten, componist, computerwetenschapper en -filosoof. En hij heeft iets met octopussen. Dat zijn intelligente dieren die experimenteren met de vorm, de pigmenten en de textuur van hun lichaam. Natuurlijke avatars dus, beklemtoont Lanier.

Ik was behoorlijk enthousiast toen ik ontdekte dat hij op bezoek kwam. Virtueel weliswaar, in Sinespace, een soort Second Life dat speciaal is geoptimaliseerd voor virtual reality. Hij werd geïnterviewd door Wagner James Au van New World Notes, een invloedrijke blog over virtuele werelden. ‘Hoe intelligent ze ook zijn, octopussen geven hun opgedane levenservaringen niet door aan de volgende generaties’, legde Lanier uit aan de aanwezige avatars.

Digitaal maoïsme

De essentie van virtuele realiteit mag niet zijn dat het ons manipuleert, maar dat het ons op een andere manier naar de werkelijkheid laat zien.

De mens daarentegen geeft inzichten en culturele verworvenheden wel door en we lijken daar steeds beter in te worden. Zijn we op dat vlak niet goed bezig met het internet en zaken zoals Wikipedia? Lanier heeft er grote vragen bij en schreef in 2006 al een essay over ‘digitaal maoïsme’ waarbij bijvoorbeeld Wikipedia het laatste woord krijgt over allerlei onderwerpen.

In het boek ‘Who Owns the Future’ (2013) heeft hij het over ‘Server Sirenes’, verwijzend naar de sirenes uit de Griekse mythologie die hun toehoorders met gezang wisten te verleiden en vervolgens de dood injoegen. Facebook en Google hebben computerservers die ons lokken met nuttige of leuke diensten, om vervolgens al onze data op te zuigen en te gelde te maken.

Dat Facebook flink investeert in virtual reality is dus geen reden tot kritiekloze vreugde bij Lanier. Al in de jaren 80 vreesde hij dat VR zich zou ontwikkelen tot een ‘perfecte Skinner-box’. De Amerikaanse behavioristische psycholoog B.F. Skinner ontwierp in de jaren 30 van de vorige eeuw een kamertje waar dieren allerlei stimulus-responsexperimenten ondergingen.

Archieffoto van Jaron Lanier ©Via Bloomberg

Virtuele realiteit kan zo’n kamertje worden. De gebruikers kunnen worden beschouwd als proefpersonen die heel veel data verspreiden. VR-systemen proberen in te schatten hoe we bewegen, naar waar we kijken, wat we doen, en hoe en wat we communiceren. Op basis van al die gegevens geeft het systeem gesofisticeerde feedback die ons op een bepaalde manier conditioneert.

‘Het is niet dat je bij een VR-ervaring omgeven wordt door de virtuele realiteit’, legt Lanier ons uit. Het is radicaler. Lichamelijk en mentaal val je gewoon samen met die virtuele ervaring. Je bént als het ware VR. Dat maakt de mogelijkheden tot manipulatie nog veel groter dan met klassieke sociale media.

Pervers zakenmodel

‘Een slecht economisch systeem kan alles om zeep helpen’, waarschuwt onze wijze octopus. Wanneer het alleen mogelijk is online te communiceren door derde partijen toe te laten ons op een slinkse manier te manipuleren, dan zijn we heel verkeerd bezig. ‘Het zakenmodel moet echt veranderen. Het mag niet gebaseerd zijn op manipulatie door derden. Anders worden we allemaal gek.’ Zijn recentste boek, deze week verschenen, heet dan ook ‘Ten Arguments for Deleting your Social Media Accounts Right Now’.

Wanneer de gebruiker ook de klant wordt, en dus betaalt voor diensten, is de situatie al veel gezonder. De essentie van VR mag niet zijn dat ze ons manipuleert, maar dat ze ons op een andere manier naar de werkelijkheid laat kijken.

Bij zijn vroege experimenten kreeg een prille VR-gebruiker na het afzetten van zijn headset meteen bloemen aangeboden door Lanier, omdat hij ervan overtuigd was dat de betrokkene helemaal anders naar die bloemen ging kijken. VR maakt de fysieke werkelijkheid niet saai en grijs, maar juist nog schitterender en fascinerender. Als ze tenminste niet wordt misbruikt in een pervers zakenmodel.

Lees verder

Gesponsorde inhoud

Partner content