De spijtoptanten van Silicon Valley

©REUTERS

De techneuten die ons smartphones en sociale media schonken, hebben berouw. Ze zien in dat hun uitvindingen hun goede bedoelingen voorbijschieten. Technologie verbindt, maar verdeelt en verslaaft ook. ‘Ik word badend in het zweet wakker als ik denk aan wat we ter wereld hebben gebracht.

Tien jaar geleden, na een nachtje programmeren tijdens een hackathon, bedacht de toen 24-jarige Justin Rosenstein met enkele collega’s een simpele functie die de wereld zou veranderen: de vind-ik-leukknop van Facebook. ‘Het idee was om op een eenvoudige manier meer positivisme in de wereld te injecteren’, zegt hij in een videogesprek vanuit San Francisco.

De likeknop groeide uit tot een cultureel fenomeen, op Facebook en ver daarbuiten. Andere sociale media volgden snel. Twitter, YouTube, Instagram, de sportapp Strava, zelfs het oerserieuze LinkedIn, allemaal namen ze in een of andere vorm - hartje, ster, opgestoken duim - het principe over waarbij je met een minimale inspanning je waardering kan laten blijken. Likes werden een sociale valuta. De snelste vorm van contact in het digitale tijdperk werd door de mensheid massaal en haast instinctief opgepikt.

Gaandeweg werd de knop ook een cruciale schakel in de aandachtseconomie waarop sociale media drijven. Elke vind-ik-leuk geeft de ontvanger een onmiddellijk gevoel van erkenning dat even snel weer vervaagt, in de vorm van een notificatie die de aandacht van Facebookers naar de app of site blijft afleiden. Bovendien is de functie een manier om persoonlijke gegevens te verzamelen en u informatie voor te schotelen die in uw kraam past, van nieuws tot advertenties. Dat systeem wordt vandaag ook veelvuldig misbruikt voor propaganda en manipulatie.

Niet dat Rosenstein de klok wil terugdraaien en zijn uitvinding - oorspronkelijk de ‘awesome button’ - ongedaan wil maken. ‘Ik vind de portie positivisme nog altijd een nobel uitgangspunt. En als ik me verplaats naar die tijd, een decennium geleden, blijf ik het een goed idee vinden. Maar is het uit de hand gelopen? Ja.’

Zo gaat het altijd met technologie, stelt Rosenstein, die ook bij Google werkte en Gchat hielp te ontwikkelen. ‘Het begint met overduidelijk positieve intenties, die in de meeste gevallen uitkomen. Maar er zijn ook altijd onbedoelde negatieve gevolgen.’

Gelyncht

Rosenstein maakt deel uit van een peloton ex-werknemers van Facebook, Google en andere techgiganten die uit de biecht klappen over de organisaties en producten die ze op de wereld hebben losgelaten. Ze doen dat aan het einde van een jaar waarin de publieke opinie over de industrie helemaal keerde. Het is alsof de elite van designers, investeerders en ondernemers plots collectief is ontwaakt en zich zoals Victor Frankenstein realiseert een monster te hebben gebaard.

Als spijtoptanten waarschuwen ze ons voor de negatieve impact van sociale media en smartphones op de maatschappij en op onze mentale gezondheid. Hun ontwerpen hadden misschien goede bedoelingen, maar zijn instrumenten geworden voor een zakenmodel. Een kleine groep bedrijven heeft zich opgewerkt tot de rijkste van de planeet door onze oogballen zo lang mogelijk op hun product te houden.

Chamath Palihapitiya is een van de wonderboys met spijt. Eerder deze maand haalde hij ongenadig uit naar Facebook, waar hij ooit topmanager was. Vandaag is hij bekend als een van de eigenzinnigste investeerders in Silicon Valley, die ook een stukje van het succesvolle lokale basketbalteam, de Golden State Warriors, bezit. De in Sri Lanka geboren durfkapitalist raadt mensen intussen aan ‘radicaal te breken’ met sociale media.

‘We hebben instrumenten gecreëerd die het sociale weefsel kapot maken. De feedbackloops worden gedreven door dopamine en vernietigen hoe de maatschappij werkt’, zei hij aan de universiteit van Stanford, expliciet verwijzend naar de hartjes, likes en opgestoken duimen van de sociale media. ‘Er is geen civiele discussie en geen samenwerking. Er is wel misinformatie. En er zijn onwaarheden. Het is een globaal probleem.’

Jullie beseffen het misschien niet, maar jullie gedrag wordt geprogrammeerd.
Chamath Palihapitaya
ex-Facebook

Palihapitiya beschreef de incidenten in India, waarbij zeven mensen werden gelyncht als gevolg van nepberichten die op de berichtendienst WhatsApp, eigendom van Facebook, circuleerden. ‘Het erodeert de fundamenten van hoe mensen zich gedragen en met elkaar omgaan. Jullie beseffen het misschien niet, maar jullie gedrag wordt geprogrammeerd.’

De aanval was zo frontaal dat Facebook zich genoodzaakt zag te reageren. ‘Chamath werkt al zes jaar niet meer voor ons. Facebook was toen een heel ander bedrijf. Door te groeien hebben we ook beseft dat onze verantwoordelijkheden groeien.’ Pahilapitiya voegde toe dat Facebook ook veel goed doet voor de wereld.

Nucleaire informatiebom

Sean Parker, een extravagante techmiljardair die in de beginjaren van Facebook de eerste bestuursvoorzitter was, haalde eerder al uit. ‘De oprichters van Facebook wisten dat ze een zwakte in het menselijk brein uitbuiten.’ Het uitgangspunt was toen: vroeg of laat zal iedereen bezwijken voor sociale media. Vandaag zit een derde van de wereldbevolking op Facebook.

‘Dat verandert letterlijk onze relatie met de samenleving en met elkaar. Het verstoort de productiviteit op bizarre manieren’, stelde Parker, die ook het muziekdeelplatform Napster oprichtte. Voor wie de Facebook-film ‘The Social Network’ zag: Parker werd gespeeld door de popster Justin Timberlake.

Ook Tony Fadell schuwde het drama niet. ‘Ik word badend in het zweet wakker als ik denk aan wat we ter wereld hebben gebracht’, zei hij eerder dit jaar. Fadell, ex-Apple en ex-Google, wordt beschouwd als de vader van de iPod. Later stichtte hij Nest, de maker van slimme huisapparaten, nu onder de paraplu van Google-moeder Alphabet. ‘Hebben we echt een nucleaire bom van informatie gebouwd? Een bom die, zoals we zien bij nepnieuws, de mensen hun hersenen opblaast en hen herprogrammeert?’

Er vallen veel kanttekeningen te maken bij het plotse berouw uit Silicon Valley. Zo is het best cynisch dat de meeste stemmen die sociale media nu afschieten er schatrijk mee zijn geworden. Nog niemand van hen toonde zich bereid ‘to put their money where their mouth is’. Al is Parker wel bekend om zijn filantropie op andere vlakken.

God weet wat die dingen met de hersenen van onze kinderen doen.
Sean Parker
ex-Facebook

De Britse krant The Guardian merkte op dat de criticasters zich nu pas de impact van hun creaties realiseren, omdat ze intussen vader zijn. ‘God weet wat die dingen met de hersenen van onze kinderen doen’, zei Parker. ‘Mijn kinderen mogen die shit niet gebruiken’, zei Palihapitiya. Het is ook niet zo dat ze de eersten zijn om te alarmeren. Academici waarschuwen al veel langer dat Facebook en co verslavende broeihaarden zijn voor haatpraat, polarisering en manipulatie.

Te weinig vragen

Zelf zweren de spijtoptanten intussen veel technologie af. Rosenstein staat op een strikt techdieet. Alles wat op zijn telefoon zijn aandacht kan wegkapen, ging eraf. ‘Als je probeert te vermageren, haal je ook geen koekjes in huis. Als je je wil concentreren op dingen die je echt belangrijk vindt, zie dan dat je sommige apps niet in je broekzak hebt. Ik hou van mijn smartphone, ik hou van Google Maps, ik hou ervan snel een taxi of een maaltijd te bestellen. Maar browsers, sociale media, nieuws, alle apps die ongevraagd om mijn aandacht komen vragen, heb ik verwijderd. Zo zorg ik ervoor dat ik mijn telefoon gebruik, en niet omgekeerd.’

‘Ik ben heel bezorgd over de verslavende natuur van mobiele technologie’, zegt Rosenstein, die Facebook al in 2008 verliet om samen met Facebook-costichter Dustin Moskovitz het softwarebedrijf Asana op te richten. Asana ambieert om mensen via het design van zijn programma productiever te maken door ze zo weinig mogelijk afleiding te bieden, omdat in veel beroepen mensen meer tijd spenderen aan taken rond hun job dan aan hun job zelf. ‘Tien jaar geleden moesten we lachen toen we zakenlui op hun Blackberry zagen staren. ‘Net crackberries’, zeiden we, omdat ze er verslaafd aan leken. Maar vandaag loopt iedereen zo rond!’

We hebben ons als soort te weinig vragen gesteld bij de komst van de smartphone, aldus Rosenstein. ‘De introductie van de smartphone als een standaard was een groot moment in de geschiedenis. Maar er waren geen afspraken over hoe we ermee zouden omgaan. Soms haasten we ons gewoon om iets te adopteren. Kijk, nieuwe technologie, die moeten we gebruiken!’

Dat leidt volgens Rosenstein steeds meer tot het syndroom Continuous Partial Attention, een proces waarbij je aandacht constant tussen verschillende dingen schippert, zonder dat je op iets echt focust. Alleen al de aanwezigheid van een smartphone tast je intelligentie aan, bewees een studie van de Universiteit van Texas deze zomer. ‘Technologie haalt je uit het moment. Dat is nefast. Geluk, echte voldoening, komt van volledig engagement. Heb je die concentratie niet, dan ben je vatbaar voor invloed. Het is te verleidelijk om je te verliezen in je telefoon en je te laten afleiden van je dagelijkse beslommeringen. Dat is triest voor de toestand van de mensheid.’

Twee weken geleden volgde een opmerkelijke zet van Facebook. Tot voor kort was het ondenkbaar, maar in het klimaat van vandaag houdt het bedrijf zich tegen het licht. Voor het eerst gaf het op basis van intern en extern onderzoek toe dat Facebook gebruiken schadelijk kan zijn. ‘Passief informatie consumeren, zonder interactie met mensen kan tot slechte gevoelens leiden.’ De oplossing? Meer Facebook. ‘Actieve interactie, zoals berichten en commentaren delen, wordt gelinkt aan een beter welzijn.’

Verslavende dynamiek

James Williams, een ex-Googler die nu de boer op gaat om de alarmbel te luiden over ongezond technologiegebruik, gebruikt een confronterende metafoor voor onze smartphone vol om aandacht schreeuwende apps: die van een gokautomaat. Zelfs in de beweging zit een overeenkomst: bij de jackpot haal je de hendel naar beneden om te spelen, in heel wat apps moet je neerwaarts swipen om te refreshen.

Williams: ‘Een smartphone in je zak geeft je constant het gevoel van potentieel eindeloze beloning. Daarvoor zijn mechanismes ingebouwd. Denk aan de like-knop, de neerwaartse swipe, de streak in Snapchat waarbij je wordt aangespoord dagelijks te posten, video’s op YouTube die automatisch starten, de aftelklok die Netflix toont voor de volgende episode begint. Onze hersenen worden graag beloond en daar spelen de producten op in. Door de willekeur blijven mensen als het ware gokken. Er zijn tests gedaan met duiven die op een knop moesten drukken om eten te krijgen. Door de beloning willekeurig te maken gingen duiven steeds meer drukken. Het is dezelfde verslavende dynamiek als een gokmachine.’

Williams werkte tien jaar voor Google en bouwde mee de technologie voor het lucratieve advertentiemodel uit. Nu werkt de 35-jarige Texaan aan het Oxford Internet Institute aan een doctoraat over de ethiek van online design. Samen met zijn ex-collega Tristan Harris richtte hij Time Well Spent op, een organisatie die wil helpen technologie weer beter af te stemmen op onze noden.

‘De race om onze aandacht haalt enkele pilaren van onze maatschappij onderuit Dat is een inconvenient truth’, stelt Williams. ‘Die bedrijven staan niet aan onze kant. Je kan het aandachtseconomie noemen of geïndustrialiseerde overtuiging. Het grote probleem is dat er een fundamenteel verschil zit in de doelen die wij als mensen hebben en de doelen die de technologie heeft voor ons. Ze bestaan niet om ons te helpen, wat je zou mogen verwachten. Het is een probleem dat ze zo sterk zijn in het kapen van onze aandacht. Het is een nog groter probleem dat al die macht geconcentreerd zit in enkele gebouwen in Californië.’

Williams noemt het de belangrijkste crisis van onze tijd. ‘We slepen smartphones en sociale media met ons mee. Ze belasten ons leven en verhinderen onze kansen om gelukkig en succesvol te zijn.’

Nieuw businessmodel

Moeten we onze smartphone dan uit het raam gooien en naar een hut zonder internetverbinding verhuizen? Dat zou dwaas zijn, vindt zowel Rosenstein als Williams.

‘Het kan niet de bedoeling zijn dat we technologie overboord gooien omdat ze niet te vertrouwen is’, zegt Rosenstein. ‘Technologie is niet alleen slecht. Het komt erop aan een nieuw businessmodel te creëren. Omdat techbedrijven geld verdienen aan advertenties, hebben ze een sterke financiële incentive om onze aandacht vast te houden.’

Zolang het rechtstreeks financieel belonend is, zullen techbedrijven onze aandacht blijven kapen.
Justin Rosenstein
medebedenker van de likeknop

‘Zolang het rechtstreeks financieel belonend is, zullen ze dat blijven doen. Dat is kapitalisme. Hoe je dat moet veranderen, is een andere vraag. Met overheidsgeld misschien? Het zijn in elk geval publieke nutsbedrijven. Het palet aan emoties moet ook worden uitgebreid. Vind-ik-leuk is te simpel. We moeten streven naar de beste tijdsbesteding van iedereen.’

Williams vindt een digitale detox niet het antwoord. ‘Dat is een tragische keuze. Te zwart-wit. Dan accepteer je in feite het principe dat het oké is dat technologie andere belangen heeft dan jij. Nee, we moeten onze vrijheid van aandacht weer opeisen. We moeten absoluut opnieuw meester worden van onze eigen aandacht. Toen informatie schaars en aandacht overvloedig was, stond de vrijheid van meningsuiting onder druk. Dat principe hebben we altijd sterk verdedigd in de geschiedenis. Nu is het omgekeerd. Onze vrijheid van aandacht wordt nu meer bedreigd dan onze vrijheid van meningsuiting. Terwijl de Engelse filosoof John Stuart Mill in de 19de eeuw al zei: ‘Zonder vrijheid van geest is er geen vrije meningsuiting.’’

Heeft Silicon Valley dan wel een geweten? Williams staart uit het raam. Na lang denken begint hij aan een filosofisch antwoord over hoe design en ethiek nauw verbonden zijn in hun doel om de wereld vorm te geven. Dan excuseert hij zich. ‘Sorry, laat me ter zake komen. Heeft Silicon Valley een geweten? Ik zie het zo: het spel dat mensen in de techindustrie spelen, is grotendeels onethisch. Maar die mensen willen wel goed doen, en we moeten hen daarbij helpen.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect