Leuvense wetenschappers bestrijden dementie met data

MRI-scans van gezonde hersenen (links) en hersenen die aangetast zijn door alzheimer. ©BELGAIMAGE

Een geneesmiddel tegen de ziekte van Alzheimer - de belangrijkste oorzaak van dementie - is nog veraf. Maar dankzij een gerichte screening hopen Leuvense onderzoekers de hersenziekte wel in een heel vroeg stadium op te sporen.

We worden steeds ouder, maar helaas gaat die oude dag soms gepaard met neurodegeneratieve aandoeningen, waarvan alzheimer een van de meest voorkomende is. Al jarenlang wordt fors geïnvesteerd in onderzoek naar de hersenziekte, maar een wondermiddel is er nog lang niet. Meer nog, we weten nog altijd niet goed wat de aandoening precies veroorzaakt.

Die lacune in onze medische kennis wordt evenwel kleiner, mede dankzij pionierswerk in Vlaamse labo’s onder leiding van topwetenschappers als Christine Van Broeckhoven en Bart De Strooper. Die laatste is een van de trekkers van Mission Lucidity, een ambitieus project om dementie beter te begrijpen en te bestrijden, met bekende geldschieters als captain of industry Urbain Vandeurzen en Facebook-oprichter Mark Zuckerberg.

'Veel stigma's over alzheimer'

Komende maandag is 'World Alzheimer’s Day', de werelddag tegen de ziekte van Alzheimer. Volgens Alzheimer's Disease International (ADI), de vereniging die de dag organiseert, lijden vandaag 50 miljoen mensen in de hele wereld aan dementie (een verzamelnaam voor degeneratieve hersenaandoeningen waarvan alzheimer de belangrijkste is). Tegen het jaar 2050 zal dat oplopen tot 152 miljoen.

Alzheimer is meer dan een ziekte, zegt ADI. In veel landen heerst er een taboe rond en worden patiënten gestigmatiseerd. Een bevraging leert dat ruim een derde van de mantelzorgers de diagnose verborgen houdt voor andere familieleden. De organisatie roept daarom op om de ziekte bespreekbaar te maken en betere informatie te verspreiden.

Prisma

Een van de projecten van Mission Lucidity is het bouwen van een data- en kennisplatform dat de strijd tegen Alzheimer gerichter en sneller moet maken, via samenwerking met enkele Vlaamse techbedrijven. Prisma, zoals dat project heet, kreeg begin dit jaar een injectie van 4,5 miljoen euro van Vlaio, het Vlaams Agentschap voor Innoveren en Ondernemen.

‘We willen op basis van patiëntendata de genetische risico’s van alzheimer gedetailleerd in kaart brengen’, zegt Elsa Lauwers, senior research manager bij het biotechonderzoeksinstituut VIB en nauw betrokken bij de uitbouw van Mission Lucidity. ‘Uit recente data blijkt dat zowat 60 à 80 procent van het risico om de ziekte te ontwikkelen genetisch bepaald is. Dat is veel meer dan men vroeger dacht. Een groot deel van dat risico blijkt evenwel te komen van genen die verband houden met het immuunsysteem. Daarover is nog verder onderzoek nodig.’

Het Prisma-project (Polygenic Risc scoring and deep-Immunophenotyping Strategy to Master Alzheimer’s disease) bouwt een databank om het verband te leggen tussen genetische profielen en het manifesteren van de ziekte. Dat werk werd toevertrouwd aan het Gentse Ontoforce, ook wel eens het 'Google van de farma' genoemd.

'We weten  dat sommige genen een rol spelen in de ziekte, maar niet op een rechtstreekse manier. We moeten daarom meer inzicht krijgen in de onderliggende causale verbanden', zegt wetenschappelijk directeur Filip Pattyn van Ontoforce. 'Het doel van het project is te komen tot een risicoscore, waarbij we op basis van een genoom (de genetische 'kaart' van een persoon) en immuunparameters in het bloed kunnen aangeven of die persoon een lage of hoge kans heeft om alzheimer te ontwikkelen.'

Goedkopere geneesmiddelen

Daarnaast kan de databank ook bijdragen aan de ontwikkeling van therapieën en medicijnen, zegt Lauwers. 'Vandaag worden geneesmiddelen uitgetest op heel uiteenlopende groepen. Met de kennis van het Prisma-project hopen we patiënten te kunnen opdelen in subgroepen van mensen met een gelijkaardig profiel, zodat geneesmiddelen meer gefocust kunnen worden op bepaalde subgroepen.' De hoop is dat dat ook kan leiden tot kortere ontwikkeltijden en goedkopere geneesmiddelen.

Het alzheimerplatform wordt gevoed met patiëntendata van het UZ Leuven. Ontoforce hoopt volgend jaar al een eerste werkende versie af te hebben. Het project innoveert ook in de manier waarop met de patiënten wordt gecommuniceerd. 'Er komt een app die het mogelijk maakt met de deelnemers aan de studie en hun mantelzorgers in interactie te gaan, bijvoorbeeld om informatie te dubbelchecken of toe te voegen, of om hun persoonlijke status in de studie na te gaan', zegt Pattyn.

Via de app zullen patiënten ook op elk ogenblik kunnen aangeven dat ze niet meer aan de studie willen deelnemen. 'Voor onderzoekers is het niet leuk als dat gebeurt, maar we doen dat om het vertrouwen van de deelnemers te vergroten. We merken de jongste tijd dat mensen een negatieve perceptie hebben van klinische studies, omdat ze niet weten hoe er met hun data wordt omgesprongen.' Als de app aanslaat, kan die ook bij andere klinische studies worden ingezet.

Keerpunt

Lauwers is hoopvol dat we, mede dankzij de kennis die in Vlaanderen wordt opgedaan, over 10 à 20 jaar in staat zullen zijn al in een heel vroege fase een diagnose te stellen, en dat er behandelingen zullen zijn om de ziekte voldoende te vertragen.

'Het onderzoek naar alzheimer zit op een keerpunt. Er bestaat nu veel nieuwe technologie waar we drie tot vijf jaar geleden nog niet durfden van te dromen, en er is een duidelijke onderzoeksagenda met prioriteiten. Het enige dat ons zorgen baart zijn de besparingen op de Europese budgetten voor onderzoek naar hersenaandoeningen. Europa heeft uitstekende onderzoekers, maar qua financiering lopen we achter op de VS, waar het budget de afgelopen jaren vervijfvoudigd is.'

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud