Advertentie

‘Niet alleen Elon Musk mag fantaseren'

Dienen bomen straks als straatverlichting? Wetenschappers proberen de natuur steeds meer te ‘technologiseren’. ©Studio Roosegaarde

Voor het eerst in de geschiedenis van de mensheid vervaagt de grens tussen natuur en techniek. En daar staan we volgens ‘technosociologe’ Lieve Goorden met z’n allen te weinig bij stil. ‘We mogen het nadenken over de toekomst niet overlaten aan een select kransje visionairs.’

Neuraal kantwerk. Daarop broedt serieondernemer en techvisionair Elon Musk met zijn start-up Neuralink. Hij wil onze hersenen ‘hacken’ met een hoogtechnologisch weefsel om ze aan te sluiten op het wereldwijde web. Het doel? De achterstand goedmaken die we als mens straks krijgen op de artificiële intelligentie van supercomputers.

Het is de jongste stap in een evolutie waarin een grens zo oud als de mensheid vervaagt: die tussen natuur en techniek. Denk ook aan artificiële intelligentie, waarmee wetenschappers er steeds beter in slagen menselijke hersenen na te bootsen. Of aan het Human Genome Project - Write, dat het menselijk genoom wil namaken met gesynthetiseerd DNA. Als dat lukt, kan het een revolutie ontketenen in de behandeling van kanker of de ontwikkeling van vaccins.

We slagen er stilaan in zelf leven te scheppen, zonder hulp van de natuur. Omgekeerd lukt het ons ook steeds beter de natuur te ‘technologiseren’. Ze te perfectioneren, door tot op moleculair niveau in te grijpen. Kijk naar de ontwikkelingen in de nanorobotica. Straks wordt het misschien mogelijk een minuscuul robotje in te slikken of te injecteren dat medicijnen tot op de cel precies aflevert of uw aderen schoon houdt.

Elke nieuwe ontwikkeling is vandaag de facto een maatschappelijk experiment, waarbij we allemaal proefkonijnen zijn.
Lieve Goorden
Sociologe

Of wat dacht u van bomen die kunnen dienen als straatverlichting? Op verschillende plaatsen ter wereld sleutelen onderzoekers aan het genetisch materiaal van vuurvliegjes of plankton om de lichtgevende enzymen af te zonderen en op te schalen. De bedoeling is dat nieuwe genetische materiaal straks in bomen in te planten, zodat er milieuvriendelijke lantaarnpalen uit voortvloeien.

‘We ruilen we wat ons natuurlijk gegeven is steeds meer om voor iets wat we zelf kunnen maken’, zegt sociologe Lieve Goorden. ‘De mens is goed op weg de enige soort op aarde te worden die de teugels van zijn eigen evolutie in handen kan nemen. En daarmee gaat een grote verantwoordelijkheid gepaard.’

Goorden volgde dit soort technologische ontwikkelingen lang vanop de eerste rij. Nadat ze was gepromoveerd in de sociale en politieke wetenschappen aan de Universiteit Antwerpen, zette ze jarenlang maatschappelijk onderzoek op voor universiteiten en onderzoeksinstellingen, gaande van de invloed van automatisering op werk tot de impact van nanotechnologie. Met die praktijkervaring op zak zette ze nu een stap achteruit om het grotere plaatje filosofisch te overschouwen. Dat mondde uit in het boek ‘De sprong in de techniek’, een oproep om meer stil te staan bij wat we doen met technologie.

Niemandsland

Een pleidooi om stil te staan klinkt in sommige oren al gauw als een pleidooi om achteruit te gaan. Maar Goorden waakt erover geen waardeoordelen te verbinden aan wat ze ziet gebeuren. ‘Ik ben een groot liefhebber van het werk van de filosofe Hannah Arendt. Volgens Arendt heeft elke generatie een geboorterecht om zelf te beslissen welke richting ze uit wil. Als ouderen mogen wij de nieuwe generaties niet in een moreel keurslijf dwingen. Laat ze zelf maar beslissen welke waarden en criteria ze willen hanteren. Dat houdt wel in dat je er goed over moet nadenken. En dat zie ik te weinig gebeuren.’

Laat elke generatie maar zelf uitzoeken welke waarden ze willen hanteren. Maar dan moeten ze er wel over nadenken.
Lieve Goorden
Sociologe

Het is nochtans meer dan ooit nodig, betoogt Goorden. Door de vervaging van de grens tussen natuur en technologie komen we voor het eerst sinds lang in een wetenschappelijk niemandsland. Waar ingenieurs zich vroeger konden beperken tot het naar hun hand zetten van natuurlijke processen, zetten ze vandaag zelf pseudonatuurlijke processen in gang. Met totaal onbekende gevolgen, zowel technisch als moreel. ‘Elke nieuwe ontwikkeling is vandaag de facto een maatschappelijk experiment, waarbij we eigenlijk allemaal proefkonijnen zijn.’

Sociologe Lieve Goorden bestudeerde jarenlang het publieke debat over de nieuwste technologieën. ©Jerry De Brie

‘Neem de ontwikkeling van robots voor de zorgsector. Vandaag zijn robots nog domme dingen die doen wat je vraagt of aangeleerde patronen herkennen in data. Maar als ze straks een functionerend ‘brein’ en sensoren hebben, zal je ze op een bepaald moment moeten loslaten in de omgeving waarin ze moeten functioneren. Net zoals een menselijk brein wordt gevormd doordat we het met opvoeding, lessen en cultuur bestoken, zal een robot ook moeten leren van zijn fouten. Dat kan je alleen maar als je iedereen die ermee te maken krijgt met elkaar rond de tafel zet om er goed over na te denken. Van ontwikkelaar over verzekeraar tot patiënt.’

Het gaat verder dan robots. ‘Er komen vraagstukken op ons af waar we nooit eerder mee geconfronteerd werden. Hoe gaan we straks om met de eigengereidheid en de intelligentie van de artificiële creaturen die we in ons midden loodsen? Hoe laten we ze onze cultuur respecteren en met ons samenwerken? Als we onszelf daadwerkelijk kunnen verbeteren met technologie, hoe moet die verbeterde versie van onszelf er dan uitzien? Telkens als een technologie opmars maakt, moeten we ons afvragen wat op het spel staat.’

Dagelijkse routine

Goorden pleit voor een breed debat waarbij niet alleen wetenschappers interdisciplinair in overleg treden, maar waarbij ook het publiek wordt betrokken. ‘Door iedereen vroeg genoeg rond te tafel te zetten en het debat lang genoeg te voeren creëer je een draagvlak. En je vindt nieuwe invalshoeken of alternatieve toepassingen waar onderzoekers zelf misschien niet op zouden komen.’

Pas toen alle stakeholders aan tafel zaten rond Oosterweel, kwam er een oplossing uit de bus. Kan je je voorstellen hoe het was gegaan als van het begin waren betrokken?
Lieve Goorden
Sociologe

Goorden verwijst naar de decennia aanslepende saga over de Oosterweelverbinding in Antwerpen. ‘Pas door de stakeholders erbij te betrekken is er een oplossing met draagvlak uit de bus gekomen. De context die de belangengroepen aandroegen, was cruciaal. Kan je je voorstellen hoe het was gelopen als ze van bij het begin mee aan tafel hadden gezeten?’

Die aanpak kan ook werken als het over de introductie van nieuwe technologie in de maatschappij gaat. ‘Als het over de toekomst gaat, voeren we graag een select kransje visionairs op, genre Elon Musk. Maar als ik één ding heb opgestoken uit de burgerpanels die ik organiseerde, is het dat je ook met gewone mensen perfect over de toekomst kan nadenken. Hoe zien zij een zelfrijdende auto functioneren in hun buurt? In hun dagelijkse routine? Zij hebben daar wel degelijk iets zinnigs over te zeggen, en het zijn vaak die dingen waar ingenieurs niet meer aan denken. Laten we vooral de verbeelding van de maatschappij mobiliseren. Waarom zou alleen Elon Musk mogen fantaseren?’

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud