De comeback van een verslagen ziekte

©Io Cooman & Tim Ricour, Belga

Hoe een groeiende antivaccinatiebeweging de mazelen opnieuw in het land brengt.

Het begint als een griepje. Je krijgt koorts, een lopende neus, een droge hoest. Je ogen worden rood en beginnen te tranen. Pas na twee of drie dagen wordt duidelijk dat er meer aan de hand is, als de rode vlekjes opduiken. Eerst achter je oren, daarna al snel over je hele lichaam. De koorts stijgt, de fut verdwijnt. En dat voor twee tot drie weken.

De mazelen zijn allesbehalve een pretje, zeker omdat er een aanzienlijke kans op complicaties bestaat. In de meeste gevallen ebt de ziekte zonder zware gevolgen weg. Maar bij 10 tot 20 procent van de patiënten leidt mazelen tot zware diarree of oor-, long- of zelfs hersenontstekingen. Een op de duizend sterft eraan. Zo blijft het virus wereldwijd een van de belangrijkste oorzaken van kindersterfte, met in 2015 nog 134.200 doden.

Dat de razend besmettelijke infectieziekte in grote delen van de wereld onder controle is gebracht, wordt gezien als een van de grootste verwezenlijkingen van de medische wetenschap. De ontwikkeling en de brede verspreiding van een vaccin deden het aantal sterfgevallen door mazelen tussen 2000 en 2015 wereldwijd met 79 procent terugvallen , aldus de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO). Daarmee werden naar schatting 20,3 miljoen levens gered.

300
In Wallonië werden al 300 gevallen van de mazelen vastgesteld. 40 procent van de patiënten eindigde in het ziekenhuis.

In België zijn de mazelen al enige tijd onder controle. Jaarlijks zijn er nog een tiental gevallen, die zich dankzij de bescherming van de hoge vaccinatiegraad niet kunnen verspreiden. Om de paar jaar is nog eens sprake van een kleine uitbraak, zonder veel erg. Maar dit jaar kent ons land weer een epidemie die naam waardig. Sinds begin dit jaar werden in Wallonië al 300 gevallen van de mazelen genoteerd. 40 procent van de patiënten belandde met complicaties in het ziekenhuis.

Zo’n epidemie oogt vreemd in een land waar de vaccinatiegraad zo’n 95 procent bedraagt, de grens die moet worden bereikt voor zogenaamde groepsimmuniteit. De minderheid niet-gevaccineerden wordt beschermd door de immune groep, die ervoor zorgt dat een ziekte niet kan circuleren. Door je te laten vaccineren bescherm je met andere woorden niet alleen jezelf, maar ben je ook solidair met wie om medische redenen niet kan worden gevaccineerd.

Hoe kan een ‘verslagen’ ziekte zich plots weer zo agressief manifesteren? ‘Dankzij het succes van mazelenvaccinatie circuleert het virus op zichzelf niet meer in België. Maar bij de introductie van een geval van mazelen vanuit het buitenland kan het virus als bij toeval toch een tijdje circuleren in en tussen meer kwetsbare groepen’, legt professor Philippe Beutels uit. Beutels is oprichter en directeur van het Centrum voor Gezondheidseconomie en Infectieziekten (CHERMID) en lid van het Vaccin en Infectieziekteninstituut van de Universiteit Antwerpen.

Die kwetsbare groepen, dat zijn bijvoorbeeld personen tussen ruwweg 20 en 45 jaar. Bij hen is de kans reëel is dat ze geen of onvoldoende immuniteit hebben omdat ze als kind geen mazeleninfectie hebben opgelopen, maar tegelijk niet of slechts met één in plaats van twee dosissen zijn gevaccineerd tijdens de opstartfase van het vaccinatieprogramma. Ook zuigelingen blijven kwetsbaar, omdat pas op 1-jarige leeftijd wordt ingeënt.

Bij de Waalse epidemie circuleert het virus na een introductie uit Roemenië vooral onder de Oost-Europese gemeenschap in Wallonië, onder wie vaccinatie minder ingeburgerd is dan bij autochtone Belgen.

‘Vaak is een introductie uit het buitenland snel onder controle. Maar bij clustering van kwetsbare groepen kan zich dus wel een uitbraak voordoen’, zegt Beutels. ‘Dat kan in principe ook in Vlaanderen, waar de vaccinatiegraad traditioneel nog iets hoger ligt dan in Wallonië. De beste bescherming tegen zulke uitbraken is te zorgen dat de vaccinatiegraad bij kinderen zo hoog mogelijk ligt en dat oudere ongevaccineerden zonder immuniteit alsnog gevaccineerd worden. Maar dat is makkelijker gezegd dan gedaan.’

Overal vonkjes

De epidemie die Wallonië treft, is vooral een ongelukkige samenloop van omstandigheden. Een vonkje dat overwaaide uit het buitenland en op een ongelukkige plaats in ons verder redelijk brandveilige land terechtkwam. Maar dat betekent niet dat er geen breder probleem is. Om ons heen groeit de kans op overwaaiende vonkjes. De WHO waarschuwde er recentelijk voor dat de mazelen aan een opmars bezig zijn in Europa. Vooral Roemenië en Italië worden getroffen. Maar ook in landen als Frankrijk, Duitsland, Zwitserland, Polen en Oekraïne rukken de mazelen opnieuw op. geholpen door een dalende vaccinatiegraad die onder de beschermende 95 procent duikt.

Niet alles wat uit de natuur komt, is goed. Net zomin als dat alles wat uit een fabriek komt slecht is.
Johan Braeckman
Wetenschapsfilosoof

Dat de interesse in vaccinatie afneemt, is te wijten aan een groeiende beweging van ‘anti-vaxxers’, de verzamelterm voor mensen die zich om uiteenlopende redenen afzetten tegen vaccins. ‘De beweging vindt vooral weerklank in hoogopgeleide kringen’, zegt wetenschapsfilosoof Johan Braeckman (UGent). ‘Het gaat vaak om mensen die erg bezig zijn met milieubewustzijn en een gezonde levensstijl. Dat valt vaak samen met een wantrouwen tegenover de farmasector. Die valt zogezegd niet te vertrouwen, omdat ze enkel uit is op geldgewin. ‘Hun commerciële producten horen niet thuis in de aders van kinderen’, luidt de redenering dan.’

Die mensen geven volgens Braeckman de voorkeur aan natuurlijke alternatieven. ‘Ze laten hun kind liever ziek worden om dan met een natuurlijke immuniteit door het leven te kunnen gaan. Want dat zou beter moeten zijn. Maar dat is een kromme redenering. Niet alles wat uit de natuur komt, is goed, net zomin als dat alles wat uit een fabriek komt slecht is. Een vaccin is een gecontroleerde en veilige manier om hetzelfde doel te bereiken: immuniteit. Het schakelt het risico op een slechte afloop door de ziekte uit. Te vaak wordt vergeten dat de mazelen wel degelijk gevaarlijk kunnen zijn. Mensen die hun kinderen niet vaccineren, doen dat vaak met goede bedoelingen. Maar het is verkeerd. Je brengt niet alleen je eigen kinderen of jezelf in gevaar, je stelt ook je omgeving bloot aan onnodige risico’s. Want wat met mensen die om medische redenen niet of nog niet konden worden gevaccineerd?’

Antivaccineerders worden ironisch genoeg vaak in hun overtuiging gesteund door het succes van vaccins. Omdat de mazelen in grote delen van de wereld zeldzaam zijn geworden, heeft een niet-vaccinatie in het juiste deel van de wereld niet snel gevolgen. Niet-gevaccineerden surfen er mee op de groepsbescherming. Maar zodra de beweging te succesvol wordt en de vaccinatiegraad onder 95 procent duikt, leeft de ziekte snel weer op, leert de ervaring.

Amerikaanse wetenschappers van de universiteit van Atlanta en het Johns Hopkins Institute for Public Health namen de uitbraken in de Verenigde Staten de voorbije jaren onder de loep. Hun conclusie? Er is een directe correlatie tussen de stijging in het aantal weigeringen van vaccinaties en het uitbreken van epidemieën. Volgens de WHO is de opmars van de mazelen in Europa dan ook gelinkt aan een daling van de vaccinatiegraad.

Misplaatst idealisme

Een groot deel van de anti-vaxxers handelt uit een soort misplaatst idealisme. Ze la-ten buikgevoel primeren op wetenschap. Maar er is ook een duistere kant aan de antivaccinatiebeweging. Wereldwijd proberen organisaties met desinformatie een hefboom te zetten op de twijfel en de scepsis die bij bepaalde delen van de bevolking leeft. Ze voeren propaganda om mensen te overtuigen niet te vaccineren.

De radicale antivaccinatieadepten voegen aan de scepsis tegenover de farmasector een wantrouwen tegenover de overheid en een geloof in complotten en doofpotoperaties toe. De hoeksteen van hun betoog is dat vaccins het risico op autisme verhogen. Daarvoor beroepen ze zich op een ‘studie’ uit 1998 van de Britse gastroentroloog Andrew Wakefield, die uit een onderzoek met twaalf patiënten bewezen achtte dat vaccins aan de basis liggen van autisme.

©Belga_TimRicour

Na de publicatie van de studieresultaten in het medisch tijdschrift The Lancet viel de vaccinatiegraad in het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten snel terug. Toen enkele jaren later aan het licht kwam dat Wakefield de resultaten had gemanipuleerd om zijn conclusie te kunnen staven, trok The Lancet de studie in. Wakefield verloor zijn medische licentie en tientallen opvolgstudies bewezen intussen dat er geen enkele band is tussen vaccins en autisme.

Maar de geest was uit de fles. Om zijn theorieën te verspreiden reist Wakefield nu de wereld rond, als een soort opperhoofd van de anti-vaxxers. Met ‘Vaxxed’ maakte hij vorig jaar een documentaire waarin hij ouders liet getuigen over hun kinderen die autistisch zouden zijn geworden na een prikje. Er lopen aanklachten tegen hem wegens poging tot censuur en samenzwering.

Tussen leven en dood

‘Het oogt allemaal absurd, ik weet het’, zegt Marleen Finoulst zuchtend. ‘Maar onderschat niet hoe invloedrijk die beweging is.’ Finoulst is arts van opleiding, maar maakte er gaandeweg haar missie van mensen correct te informeren over gezondheid en wetenschap. Vandaag is ze hoofdredactrice van het Knack-zustermagazine Bodytalk en bezieler van Gezondheid en Wetenschap, een website die het brede publiek correct wil informeren over actuele thema’s. De anti-vaxxbeweging is een weerkerende frustratie in Finoulsts loopbaan, vooral omdat ze haar aanraking met de mazelen bijna niet meer kon navertellen. ‘Ik zweefde als kind tussen leven en dood.’

‘Het probleem is dat de anti-vaxxers sterk op emotie spelen’, zegt Finoulst. ‘Tientallen studies ontkrachten hun punten zwart op wit. Maar de aanpak van de radicale anti-vaxxers spreekt meer aan dan droge cijfers en tabellen. Als je hun emotionele betoog combineert met het feit dat de ziektes waartegen wordt gevaccineerd op veel plaatsen in de wereld vrijwel onzichtbaar zijn geworden, dan zit je met een gevaarlijke cocktail. Onderschat ook de kracht van het internet niet. Daar vind je zoveel desinformatie dat je er als publiek gewoon niet meer aan uit kan.’

Hoe gevaarlijk dat is, ondervinden we niet alleen in Europa. Ook de VS kampen met een uitbraak van de mazelen. In de staat Minnesota doet een epidemie de ronde in een gemeenschap van Somalische migranten. Tot enkele jaren geleden kende ze een hoge vaccinatiegraad. Maar toen in 2008 - onterecht, is intussen gebleken - het idee ging leven dat er abnormaal veel kinderen met autisme in de gemeenschap werden geboren, zagen de radicale anti-vaxxers hun kans schoon. Met de hulp van Wakefield speelden ze in op de angst van de gemeenschap, waardoor velen stopten met hun kinderen te vaccineren. Met alle gevolgen vandien. In de eerste vijf maanden van het jaar werden 73 gevallen van mazelen vastgesteld in hun woonplaats Hennepin County. Ter vergelijking: in heel vorig jaar werden er in de hele VS 70 gevallen genoteerd.

In de VS wisten de anti-vaxxers president Trump te overtuigen om vaccins weer ter discussie te stellen.

Wie de radicale antibeweging als marginaal en dus onschuldig wegzet, dwaalt. Via allerlei wegen sijpelt het gedachtegoed van anti-vaxxers wereldwijd de samenleving in. Eerder dit jaar organiseerde het groene Europees Parlementslid Michèle Rivasi in Brussel nog een studiedag over vaccinaties, met een vertoning van de anti-vaccinatiefilm ‘Vaxxed’ en een debat met maker Wakefield. En in de VS wist de beweging president Donald Trump te overtuigen om vaccins weer ter discussie te stellen. Trump tweette in 2014 al dat er een link was tussen vaccinaties en autisme, en besprak in januari van dit jaar met de anti-vaxxer Robert Kennedy de mogelijkheid tot het oprichten van een onderzoekspanel rond de vermeende link.

Ook Vlaanderen kent een fanatieke antivaccinatiebeweging. Organisaties als Wij Worden Wakker, Vaccinvrij en Preventie Vaccinatieschade verspreiden ook hier gretig alarmistische boodschappen in de hoop twijfelende ouders te overtuigen. Die laatste vzw heeft zelfs een driemaandelijks magazine: ‘t Prikje. Het weerspiegelt zich allemaal gelukkig niet of amper in de Vlaamse vaccinatiecijfers. Uit de jongste vaccinatiegraadstudie van het Agentschap Zorg en Gezondheid blijkt dat het cijfer in 2016 stabiel en hoog bleef in vergelijking met vier jaar eerder. 92,9 tot 96,2 procent van de jonge kinderen wordt gevaccineerd, met een licht verschil tussen de aanbevolen vaccins.

Maar uit dezelfde studie besluit het agentschap ook dat het vertrouwen van ouders in vaccinatie een nieuw aandachtspunt is. Er is dan wel een grote overtuiging van het nut van vaccins bij de ondervraagde ouders. Maar tegelijk is er een ‘duidelijke bezorgdheid’ over mogelijke ernstige nevenwerkingen. Een kwart van de ouders denkt zelfs dat het niet nodig is nog te vaccineren tegen infectieziekten die niet meer voorkomen, blijkt uit de studie. ‘Beide punten kunnen op termijn de vaccinatiegraad ondermijnen en moeten de nodige aandacht krijgen als uitleg gegeven wordt over vaccinaties’, besluit het agentschap.

Finoulst ziet het met lede ogen aan. ‘De vraag is hoe je het aanpakt als de vaccinatiegraad zakt. Italië heeft vaccins nu verplicht en Duitsland werkt met een boetesysteem. Maar hoe controleer je zoiets? Laten we vooral hopen dat de huidige uitbraak sensibiliseert en iedereen aanzet tot vaccineren.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Partner content