'Steeds meer mensen zullen als Greta Thunberg worden'

'Bij dat geweldige meisje, Greta, is de altruïstische neiging dominanter dan de egoïstische', zegt Richard Dawkins. ©AFP

De Britse evolutiebioloog Richard Dawkins schreef met ‘Los van God’ opnieuw een boek over het atheïsme. ‘Onze moraal gaat erop vooruit, en zal dat blijven doen.’

Het regent nauwelijks. Maar zoals het een Brit betaamt, heeft Richard Dawkins (78) zijn paraplu opgestoken om het stukje straat tussen zijn hotelkamer en de ontbijtruimte te overbruggen. De Britse evolutiebioloog en voorvechter van het atheïsme is in Leiden vanwege zijn jongste boek, ‘Los van God’, een vereenvoudigde versie van zijn wereldwijde bestseller ‘God als misvatting’. Het is een boek voor jonge lezers, en daarmee vooral ook een boek voor iedereen.

Wetenschap en feiten zijn veel te waardevol om ze te blijven negeren.
Richard Dawkins, evolutiebioloog

Veel mensen zoeken een moreel kompas. Religie vertelt ons hoe we moeten leven, wetenschap niet.
Richard Dawkins: ‘Nee, dat klopt. Er is geen wetenschappelijk bewijs dat bepaald gedrag immoreel is. Er is geen wetenschappelijke wet die zegt: u zult niet doden. Maar dat wil niet zeggen dat we zonder religie geen moraal hebben, of dat morele opvattingen altijd hetzelfde blijven.’

‘Mensen hebben een gedeeld moreel kompas, iets dat ‘in de lucht hangt’ en constant verandert. We leven nu in een tijd waarin vrouwen gelijk zijn aan mannen, LHBT’ers voor hun geaardheid kunnen uitkomen, de slavernij is afgeschaft, marteling is verboden. Vergelijk dat eens met de 17de eeuw. Toen waren publieke terechtstellingen nog een vorm van vermaak, zoiets als naar de opera gaan. Natuurlijk kan je passages in de Bijbel vinden die aansluiten bij onze huidige moraal, zoals de prachtige Bergrede van Jezus. Maar er staan ook een heleboel dingen in die ronduit afschuwelijk zijn.’

Terwijl onze moraal er almaar op vooruitgaat?
Dawkins: ‘Dat denk ik, ja. Mijn vriend Steven Pinker heeft daar twee boeken over geschreven: ‘Ons betere ik’ en ‘Verlichting nu’. Daarin toont hij overtuigend aan dat als je het historisch bekijkt, de morele tijdgeest steeds beter wordt. Zelfs als je gebeurtenissen als de Eerste en Tweede Wereldoorlog in aanmerking neemt.’

Is de tijd waarin we nu leven beter of slechter dan 25 jaar geleden?
Dawkins: ‘Slechter.’

Op welke manier beleven we dan een kleine terugval?
Dawkins: ‘De vrijheid van meningsuiting staat onder druk. Vooral links lijkt mensen met een onwelgevallige mening het zwijgen te willen opleggen. De feministe Germaine Greer mocht van Engelse studenten niet komen spreken omdat ze zegt dat transgendervrouwen geen vrouwen zijn. Ik vind dat je zo’n standpunt mag verkondigen, en dat universiteiten daarvoor een podium moeten bieden.’

‘Aan de andere kant hebben we nepnieuws en de bewondering voor immorele, liegende politici. Nog niet zo lang geleden had iemand als Donald Trump nooit verkozen kunnen worden. In het huidige klimaat lijkt het erop dat hoe meer hij liegt, hoe populairder hij wordt. Dat geldt trouwens ook voor Boris Johnson. Ik denk wel dat dit een tijdelijke terugval is. Wetenschap en feiten zijn veel te waardevol om ze te blijven negeren.’

Hoe verklaart u het wegkijken van de feiten? Neem klimaatverandering: het lijkt verstandig die serieus te nemen als je wil overleven.
Dawkins: ‘Toch is dat uit evolutionair oogpunt niet zo vanzelfsprekend. In de toekomst kijken is on-darwiniaans. Dieren kijken niet naar de toekomst. Ze houden zich bezig met voordelen op korte termijn, niet met de belangen van de soort over honderd jaar. Wij mensen kunnen dat wel, maar er zit altijd een spanning tussen dat vermogen en onze oudere neiging om egoïstisch te zijn. Bij sommige mensen is de altruïstische neiging dominanter, zoals bij dat geweldige Zweedse meisje... Greta. Aan de andere kant van het spectrum heb je mensen die louter worden gedreven door hebzucht.’

Hoe verwacht u dat onze moraal er over honderd jaar uit ziet?
Dawkins: ‘Onze verhouding met dieren zal veranderen. We hebben nu een moraal die erg op mensen is gericht. Zozeer zelfs dat amper gevormde embryo’s worden behandeld als mensen en abortus wordt gezien als moord. Ik vermoed dat we over honderd jaar meer oog hebben voor wezens die net als wij kunnen lijden.’

Zullen onze achterkleinkinderen allemaal veganist zijn?
Dawkins: ‘Dat lijkt me een redelijke voorspelling.’

Waar eindigt het? Sommige mensen stellen dat bomen en planten ook pijn kunnen ervaren.
Dawkins: ‘Wel, dat is waarschijnlijk onjuist. Het is moeilijk er zeker van te zijn, maar voor pijn heb je een zenuwstelsel nodig en dat hebben bomen niet. De darwiniaanse functie van pijn is om het dier te waarschuwen: ‘Doe dit niet nog een keer, want het kan je doden.’ Katten hebben dat nodig, bomen niet.’

Wat verwacht u nog?
Dawkins: ‘Ik denk ook dat we ons in toenemende mate bewust worden van het gevaar van individueel egoïsme voor de planeet. Steeds meer mensen zullen zoals Greta Thunberg worden.’

De technologie ontwikkelt razendsnel. Zijn we in staat daarmee om te gaan?
Dawkins: ‘Het is inderdaad verbazingwekkend dat we ons zo goed aanpassen. Dat wezens met hersenen die zijn geëvolueerd om te overleven tussen de leeuwen en slangen in Afrika, een Einstein kunnen opleveren. En we weten niet wat de grenzen zijn. Misschien was Einstein de limiet, misschien gaan we nog verder.’

U hebt niets op met spiritualiteit. Waar vindt u schoonheid en troost?
Dawkins: ‘In de wetenschap zelf. Het beschouwen van de uitgestrektheid van het universum en de complexiteit van het leven zijn een esthetische ervaring die je kan vergelijken met poëzie en muziek, waar ik overigens ook van geniet. Ik heb een beetje een blinde vlek voor beeldende kunst, maar je kan niet alles hebben.’

© het financieele dagblad

‘Los van God’ is verschenen bij Nieuw Amsterdam, telt 238 pagina’s en kost 22,99 euro.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud