Advertentie
Advertentie

Van snavelkan tot statieportret

Perzië, het huidige Iran, heeft een geschiedenis van meer dan 3.000 jaar. De overgeërfde cultuurvoorwerpen vertonen invloeden van diverse buitenlandse dynastieën die over het land regeerden. Honderden kunstobjecten uit het Perzische culturele erfgoed kwamen in de Hermitage in Sint-Petersburg terecht. Uit die collectie werd een tentoonstelling samengesteld die nu in Amsterdam te zien is.

De geschiedenis van Iran gaat zo'n 3.000 jaar terug. Eeuwenlang werd het door diverse dynastieën bestuurd, niet alleen inheemse, maar ook de Grieken en de Arabieren speelden er de baas. De Perzische kunst is een weergave van die wederzijdse verrijking van culturen, die merkwaardig genoeg meestal plaatsvond dankzij vijandelijkheden.

Veel voorwerpen uit Iran kwamen in Rusland terecht. De contacten tussen beide buurlanden zijn altijd belangrijk geweest en van zeer uiteenlopende aard. Iraanse kooplieden en gezanten kwamen in Moskou en Sint-Petersburg. Russische en Iraanse legers geraakten meer dan eens slaags.

Advertentie

De Perzische cultuurschatten in Russisch bezit worden in het Hermitage Museum in Sint-Petersburg bewaard. Een selectie van 200 objecten wordt in de Hermitage Amsterdam getoond, een instelling die verbonden is met de Hermitage.

De twee oudste stukken die in Amsterdam getoond worden, zijn een beker en een schaal in licht okergeel aardewerk, versierd met prachtige geometrische motieven. De stukken zijn zo'n 5.500 jaar oud, en werden ooit geschonken aan een Russische diplomaat in Perzië. Vlakbij op de tentoonstelling staat een snavelkan in zwart aardewerk, ook al meer dan 3.000 jaar oud. De kan wordt snavelkan genoemd, omdat de lange teut doet denken aan een vogelsnavel. Het is een vormkenmerk die men tot vandaag terugvindt in de grote theekannen met de lange gekromde bek.

In het midden van de 6de eeuw vond in Perzië een politieke omwenteling plaats. De dynastie van de Achaemeniden kwam aan de macht. Zij veroverden een wereldrijk dat zich uitstrekte van Centraal-Azië tot Egypte. Dankzij hun onmetelijke rijkdom bouwden ze wegen, kanalen, prachtige paleizen en tempels, die versierd werden met beeldhouwwerken en bas-reliëfs. Een klein fragment van zo'n bas-reliëf uit de hoofdstad Persepolis is een van de hoogtepunten van de tentoonstelling. Het stenen reliëf stelt een krijger voor, een man met een zorgvuldig gekapte baard.

Aan de rand van het Perzische rijk lieten de Scythen, een nomadisch volk, hun sporen na. Zij bouwden er monumentale grafheuvels, de zogenoemde koergans. Het Scythisch gebied ging onder tsaar Peter de Grote tot het Russische Rijk behoren. De tentoonstelling in Amsterdam laat een aantal spectaculaire voorbeelden van Scytische kunst zien, zoals een bijzondere gouden griffioen.

De Aechemeniden hielden het maar drie eeuwen vol. In 330 v. Chr. veroverde Alexander de Grote, koning van Macedonië, het Perzische Rijk. De weggevluchte Perzische koning Darius III werd door zijn eigen hofhouding vermoord. De Griekse en later de Romeinse invloed is zichtbaar in de grote Perzische culturen van daarna. Zo zijn in Amsterdam uit de tijd van de Sassaniden prachtige zilveren schalen uit de 3de eeuw na Chr. te zien, versierd met jachttaferelen.

In de 7de eeuw van onze jaartelling bood het Sassanidenrijk weinig weerstand tegen de Arabieren. De Perzen werden in snel tempo moslims. De in 637 ingezette Arabische verovering was tegen 676 voltooid. Met de komst van de islam in Perzië veranderde de cultuur. De vormentaal bleef nog een tijd dezelfde, maar werd duidelijk minder verfijnd, soms zelfs banaal. De Hermitage Amsterdam toont voorwerpen uit die periode, waaronder bronzen wierookbranders uit de 11de eeuw in de vorm van een haan.

Advertentie

Het artistieke uitdrukkingsmiddel bij uitstek werd de miniatuurkunst. De bloeitijd van het miniatuurschilderen in Perzië ligt in de 15de en 16de eeuw. Het maken van miniaturen, meestal als onderdeel van complexe boekmanuscripten, was een belangrijke kunst aan het hof. Talloze prinsen en sjahs gaven aan miniatuurschilders en calligrafen een opdracht. Op de tentoonstelling in de Hermitage Amsterdam zijn in totaal bijna 40 miniaturen en boekmanuscripten te zien. Wegens de grote lichtgevoeligheid worden ze halverwege de tentoonstelling gewisseld. Al met al kunnen de Perzische miniaturen , wat kunstzinnigheid en kleurrijkdom betref, de vergelijking met de Vlaamse miniatuurkunst uit de 15de eeuw niet doorstaan.

Europeanen vertelden in hun reisverslagen uit de 17de en 18de eeuw over de vele glasateliers in Perzië. Het artistieke glasblazen was toen een belangrijke tak van de toegepaste kunst in Perzië. Perzische reukflesjes in de vorm van zwanen waren in de 19de eeuw in Europa erg populair. Dat glaswerk is nu in Amsterdam te zien.

De tentoonstelling besluit met een overzicht van de kunst van de grote laatste Perzische dynastie, die van de Qadjaren. Zij heersten van 1796 tot 1925. Met hun komst veranderde de stijl van de Perzische kunst. Schittering, luxe en weelderigheid werden bon ton. De Perzische kunst werd naar westerse begrippen eerder kunstambacht.

Bert POPELIER

--i Perzië, 30 eeuwen kunst & cultuur in de Hermitage Amsterdam, Nieuwe Herengracht 14, Amsterdam tot 16 september. Dagelijks open van 10 tot 17 u. Gesloten op 30 april. Toegang 7 euro. Catalogus 22,50 euro.

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie
Gesponsorde inhoud
Tijd Connect
Tijd Connect biedt organisaties toegang tot het netwerk van De Tijd. De partners zijn verantwoordelijk voor de inhoud.
Partnercontent
Partner Content biedt organisaties toegang tot het netwerk van De Tijd. De partners zijn verantwoordelijk voor de inhoud.