Speeltuin voor stadsvernieuwing

©Jan Rosseel

In Amsterdam-Noord, op de oude scheepswerf De Ceuvel, groeit een uniek experiment. Zestien aan wal getrokken woonboten vormen een circulair bedrijventerrein voor creatieve ondernemers. Van vervuild probleemgebied tot bruisende vrijhaven.

Hij schuift het deurtje van het toilet open. In het kleinste kamertje staat een gevaarte dat nog het best omschreven kan worden als een grote witte boiler met een wc-bril op. Ernaast ligt een zak met hennepsnippers. Daar moet na elke beurt een schep van worden bij gekapt. Het composttoilet gaat terug op een oud principe. Er komt geen water aan te pas. Wat in de wc gaat, kan zo worden hergebruikt als mest.

'Het ziet er wat lomp uit', lacht Lennert Clerx. 'Dat verandert nog wel.' Hij is een van de ondernemers die zopas hun intrek namen op De Ceuvel. In zijn prachtig gerenoveerde werkboot klinkt klassieke muziek. Lennert is handelaar in eerlijke koffie. Hij deelt zijn kantoor met een filmmaker. Vanuit de ramen ziet hij de andere boten liggen. Ze zijn met elkaar verbonden door een kronkelende houten steiger.

De Ceuvel is een gelegenheidscollectief van architecten, kunstenaars, biologen, horeca- en sociale ondernemers die de vervuilde scheepswerf aan een zijkanaal van het IJ in Amsterdam-Noord ombouwden tot een experimentele werkplek. Tien jaar krijgen ze de site onder hun hoede. In die periode willen ze uitvissen hoe in steden kringlopen kunnen worden gesloten. Dat gaat van compost-wc's tot waterzuivering, van eigen energievoorziening tot koken op biogas. Het is een van de meest vooruitstrevende projecten van stadsvernieuwing in Europa. Het gaat niet alleen over denken dat je goed bezig bent, maar het ook werkelijk doen, zegt Clerx.

De ondernemers hebben hun boten in grote mate zelf opgeknapt en ingericht. Buiten spelen voor volwassenen, zeg maar. Opmerkelijk: hier zitten vooral jonge bureaus die voor de nieuwe aanpak gaan. Geen overjaarse hippies, maar twintigers en dertigers die in stedelijke problemen een 'project' zien.

Rafelrand van de stad

Op het IJ staat een harde Noordzeewind. Het uitzicht is adembenemend. 'Waar in Amsterdam heb je dit nog?', zegt Toon Maassens, een van de eigenaars van Café de Ceuvel.

Tot voor enkele jaren waren er andere plannen met de Buiksloterham, de wijk aan het Van Hasseltkanaal in Noord. De stad kreeg maar geen vat op de achterstandsbuurt van verlaten scheepswerven, sociale woningen en migranten. Alles moest tegen de grond. In de plaats zou een nieuwe boulevard verrijzen, met appartementsblokken en kantoortorens. Maar door de crisis gaat dat voorlopig niet door. De stad koopt tien jaar uitstel en schreef een tender uit om met de site aan de slag te gaan. Voorwaarde: er mocht niet in de vervuilde grond gegraven worden. Het project moest financieel op punt staan. In ruil lag een subsidie van 230.000 euro klaar.

Een collectief van drie architectenbureaus - Jeroen Apers, Marjolein Smeele en space&matter - haalde het project binnen met het geniale idee afgedankte woonboten aan land te slepen. Die hebben geen fundering nodig. Het project zou zo zelfvoorzienend mogelijk worden ingericht. Zo transformeerde een hopeloze plek tot een proeftuin voor vernieuwing. Waar de overheid het liet afweten, namen creatieve ondernemers het heft in handen.

De Ceuvel is niet de enige experimentele woon- en werksite in Noord. Dit is de rafelrand van de stad, een vrijhaven waar buiten de lijntjes gekleurd wordt. Dat vrijbuiterssfeertje werkt als een magneet op creatieve ondernemers. Op de oude NDSM-scheepswerf wat verderop dient een afgedankte loods als een overdekt bedrijventerrein waar werkruimtes werden ingericht in containers en snelbouwconstructies. Na de creatievelingen volgde de hippe horeca. En grote bedrijven MTV en IDTV, HEMA en Red Bull.

Naast De Ceuvel komt op het water de drijvende woonwijk Schoonschip, waar 47 huishoudens het kringloopidee ook daadwerkelijk gaan toepassen. Een oude loods van de machinefabrikant Stork veranderde in een fablab waar je voor geen geld gebruik kunt maken van cutters, lasapparaten en 3D-printers. In een leegstaand kantoorgebouw aan de oever van het IJ kwam Open Coop, een collectief van culturele bedrijfjes. Er is het cultuurplatform de Tolhuistuin. De Shelltoren daarnaast werd omgedoopt tot A'DAM en huist weldra een hotel, restaurants, twee nachtclubs en creatieve studio's. Hier ontstaan in ijltempo nieuwe hotspots van de stad.

De Ceuvel gaat nog een stap verder. 'Hoe kunnen autonome, decentrale technologie en circulaire energie- en voedingssystemen in het echt werken', dat wil deze Cleantech Playground uitzoeken. Het architectencollectief werd uitgebreid met Delva Landscape Architects, dat samen met de universiteit van Gent een zuiverend park ontwikkelde. Tussen de boten werden planten aangebracht die in tien jaar tijd alle gif uit de bodem moeten zuigen. Het ingenieursadviesbureau Metabolic, onder leiding van de Amerikaanse industriële ecologe Eva Gladek, neemt de circulaire technologie voor zijn rekening.

Handen uit de mouwen

'We zijn losgekoppeld van het gas- en rioleringsnet', vertelt Sanderine Van Odijk van Metabolic terwijl we over de steiger wandelen. 'Dankzij de goede isolering en de zonnepanelen geven we meer elektriciteit terug aan het net dan we opnemen.' Elke boot is uitgerust met een warmtewisselaar, een soort ventilatiesysteem waarbij de koude lucht die binnenkomt opgewarmd wordt door de warme lucht die buitengaat. Ze wijst op de twee grote zakken met zand en riet naast elke boot. 'Hier wordt het afvalwater gezuiverd. De bedoeling is dat we vanaf het voorjaar ook fosfaat gaan winnen uit urine. En we gaan uitzoeken in hoeverre het mogelijk is ons eigen drinkwater te zuiveren.'

Het collectief wil bewijzen dat duurzaam niet duur hoeft te zijn. Per boot was slechts in een budget van 7.500 euro voorzien. De hele site is uitgebouwd voor een klein half miljoen euro. 'Dat betekent heel hard zelf de handen uit de mouwen steken', lacht Sanderine. 'En recycleren. De afgedankte boten kregen we gratis - hun eigenaars waren maar wat blij dat ze geen sloopkosten hoefden te betalen. De houten planken voor de bekleding van de boten komen onder meer van bomen die hier in de buurt werden gekapt.'

Eigenlijk, zegt Van Odijk, is het niet alleen een kwestie van afval- en energiestromen beheren. 'De meerwaarde realiseren we door architecturale, ecologische én sociale structuren met elkaar te verweven. Het is een bruisende werkplek, een labo en een gemeenschap. We delen kennis en leren van elkaar. Wat zo fijn is aan dit project, is dat hier een hele nieuwe dynamiek ontstaat.'

De energie die vrijkomt is voelbaar in het café, dat sinds de opening vorige zomer uitgroeide tot een nieuwe trekpleister. De constructie is gebouwd met oude meerpalen uit de haven en de voor- en achtergevel van een afgedankte reddingspost uit Scheveningen. Op het menu: 'broodje bal' van oesterzwam, quiches, zeewierburgers en lasagne met 'gehakt' van soja.

Fruitbomen op urine

Café de Ceuvel is in eigendom van vier twintigers. Het moet de draaischijf van de site worden, waar geëxperimenteerd wordt met gezond eten, workshops, activiteiten en geleide tours. De uitbaters staan te kijken van de overrompeling. 'Tijdens het openingsweekend was het hier koppen lopen', zegt Toon Maassen - 23, naast cafe-eigenaar ook student Future Planet Studies aan de Universiteit van Amsterdam. 'Sindsdien is het niet meer gestopt.' De achterstandswijk werd plots de hipste plek van de stad.

Misschien komt het omdat ze het ecologische er niet te dik op smeren. 'Vegetarisch eten mainstreamen', noemt café-uitbater Bart Van Overbeek het. 'Het is ecologisch met de glimlach. We serveren gewoon bitterballen en lasagne. Het zijn niet noodzakelijk veggieadepten die hier komen, maar een heel divers stedelijk publiek. We willen tonen dat je niet al te veel toegevingen moet doen.'

Op de toog wachten wilde plannen. Op een boot in het water achter het café komt een biogasinstallatie. 'We worden een van de eerste restaurants in Nederland die koken op eigen afval', zegt Toon. In het voorjaar worden droge urinoirs geleverd. Het fosfaat dat daaruit gewonnen wordt, moet dan weer dienen als kunstmest voor de fruitbomen op de daktuin. 'Dat klinkt verregaand, maar die omslag moeten we overal gaan maken. Fosfaat is een schaarse grondstof, net als olie. Ons hele landbouwsysteem is erop gebaseerd. Op een dag geraakt het op. Terwijl we het ondertussen gewoon uitplassen.' Die droge toiletten worden geïnstalleerd in samenwerking met Waternet, de Nederlandse watermaatschappij die in De Ceuvel participeert als proeftuin voor eigen nieuwe ontwikkelingen. Het 'gele goud', noemt topman Roelof Kruize die vorm van fosfaatwinning.

Wat op De Ceuvel gebeurt, lijkt een utopie, maar is het niet. Het is een vooruitblik op de toekomst. 'Aanvankelijk dacht iedereen: 'Ja, het zal wel', vertelt Sanderine Van Odijk. 'We raakten verstrikt in een web van regels en vergunningen. Maar nu komen ze allemaal kijken, met klapperende oortjes. Ze beschouwen ons als een voorbeeld.' Laatst hadden ze hier het ministerie van Infrastructuur en Milieu over de vloer. En The New York Times. 'Daarvoor doen we het. Het moet besmettelijk zijn.'

Radertjes vervangen

De Ceuvel wil meer zijn dan een plek met een hoek af. 'We willen deze kiem robuust verankeren. Het hele idee opschalen, om te beginnen bij de ontwikkeling van deze buurt.' Van Odijk ziet het daar nog mis gaan. Over tien jaar gaat de ontwikkeling van de Buiksloterham gewoon door. Het risico bestaat dat op de tekentafel alsnog een stadswijk ontstaat volgens oud recept: grootschalig, top-down georganiseerd en weinig duurzaam. Ook op de NDSM-werf zie je het al gebeuren, zegt Van Odijk. 'Eerst komt de creatieve voorhoede, daarna het grote geld. Dan ruiken traditionele ontwikkelaars het potentieel van een plek.'

Het is blijkbaar moeilijk om echt visionair te zijn bij stadsvernieuwing, vindt ze. 'Het blijft altijd bij wat radertjes vervangen, terwijl eigenlijk het hele systeem op de schop moet.' Metabolic heeft net een lijvig beleidsrapport klaar over hoe de filosofie van De Ceuvel kan worden doorgetrokken naar de hele buurt. Waternet is daarbij een belangrijke partner. 'Wij zijn voor hen een innovatieplek die buiten de organisatie staat. Decentrale waterzuivering, fosfaatwinning: daar moet het hoe dan ook naartoe. Die transitie waar ze zelf voor staan, krijgen ze in hun logge interne structuur niet voor elkaar. Massa-infrastructuur verander je niet op een knip. Projecten als het onze doen het experimentele werk in hun plaats.'

Wat opvalt terwijl je tussen de boten loopt: iedereen is blij. Zo idioot als de observatie lijkt, zo logisch is ze ook. 'Het gaat erover dat je de dingen zelf in de hand neemt', zegt Van Odijk. 'Je krijgt een gevoel van controle. Van maakbaarheid. Natuurlijk gaan we niet massaal onze eigen groenten kweken. Maar ze komen wel zo veel mogelijk van kwekers uit de buurt.' Alsof het in scène gezet is, komt even later een champignonkweker het café binnen met enkele kratjes oesterzwam en shiitake. Enkele straten verderop gekweekt in oude zeecontainers op restafval van een bierbrouwerij. Ze kunnen meteen in de champignonsoep die vandaag als suggestie op het menu staat. Van Odijk lacht. 'We proberen kringlopen te sluiten waar mogelijk. Dit experiment gaat vooral over een andere manier van denken en leven.'

Niet toevallig zijn steden hubs voor die verandering. Daar is de hefboom het grootst. 'Steden beslaan amper 3 procent van het aardoppervlak, maar ze consumeren wel bijna 80 procent van de hulpbronnen', zegt Van Odijk. 'Dat verspillende, lineaire systeem is hoe dan ook een eindig verhaal. De draagkracht is op. Het maakt ons kwetsbaar en afhankelijk. Decentralisering is, aangejaagd door de internet-, technologie- en energierevolutie, de logische volgende stap. Daarom steken we hier al onze energie in. Omdat we ervan overtuigd zijn dat dit de toekomst is.'

Die toekomst oogt mooi en leuk. Meer op mensenmaat, spannender, inventiever. Wanneer de avond valt, steken we weer het IJ over. Het prachtige Amsterdam met zijn grachtengordels en keurige gevels doet plots zo afgelikt aan. Zo vorige-eeuws.

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Partner content